Terra e Tempo. Dixital Galego de pensamento nacionalista.
22-09-2014

“Por riba e por baixo do que eu fago, eu quixen e quero que a fala galega durase e continuase, porque a duración da fala é a única posibilidade de que nós duremos como pobo”, dixo Álvaro Cunqueiro

Que a nosa lingua continúe, que Galiza siga

MANUEL LÓPEZ FOXO


Hai tres discursos de Álvaro Cunqueiro que deberían ser reeditados de forma conxunta, nun caderniño, nunha edición primorosa, e espallados masivamente entre a nosa xente. A súa lectura faise necesaria para comprendermos no seu significado máis profundo aquelas verbas que el escolleu para a súa lápida: “Aquí xaz alguén que coa súa obra fixo que Galicia durase mil primaveras máis”. E aínda poderiamos engadir que esa lectura tamén resulta imprescindíbel para comprendermos mellor a obra toda de Álvaro Cunqueiro e a súa fidelidade á lingua e ao país. Os tres discursos foron pronunciados nos días finais da súa existencia, nos últimos meses da súa vida, xa coa conciencia plena de que era o momento da despedida, do derradeiro adeus aos amigos e á terra que el tanto amou. As tres prosas foron lidas ou faladas ao longo de 1980, no acto de investidura como Doutor Honoris Causa pola Universidade de Santiago, na homanaxe que se lle tributou en Vigo con motivo da publicación do primeiro volume das súas obras completas e na entrega do Pedrón de Ouro na Casa da Matanza, en xaneiro, abril e maio dese ano, respectivamente. Os textos, publicados inicialmente máis ou menos íntegros en diferentes medios, foron publicados moito despois, no ano 2011, con outros traballos de Cunqueiro, nun dos Cadernos Ramón Piñeiro (Álvaro Cunqueiro. Remuíño de prosas).

A verdade é que aínda hoxe nos emocionan as palabras que Álvaro Cunqueiro dixo naqueles tres actos. Dificilmente se pode explicar mellor como aprender a lingua que nos é propia, como hai que amala e porqué hai que seguila a falar e a cultivar. Sobre a aprendizaxe do idioma, manifesta  o grande autor mindoniense: “Ninguén me ensiñaba a fala, que eu adeprendía cos labregos e cos homes de oficios, cos cazoleiros e cos ferreiros, no forno de cocer o pan e nas feiras. Eu vía o mundo coa miña fala, e facíame dono del, da abidueira e do merlo…”. Di Cunqueiro que ao pronunciar verbas como “rula”, “abidueira”, “dorna”, “ponte” ou “fonte” sentíase “dono da rula e da abidueira e da dorna e da ponte e da fonte”. Non creo que haxa forma máis fermosa de expresar o que significa ter unha lingua propia, ou o que é o mesmo, “vivir na casa da nosa lingua”.

Mais, que quería dicir Álvaro Cunqueiro con “ver o mundo coa miña fala”? El mesmo nolo aclara: “Puiden ver, anos pasados, muitas outras paisaxes diferentes, en Europa e noutros continentes, pro nunca soupen decilas si non as reducía á paisaxe miña. Falaba de Bretaña de Francia e era de Galicia de quen falaba, dos outeiros verdes e dos longos esteiros dos ríos. Describía un porto dos arábigos no Golfo Pérsico, e eran Foz, Viveiro, Bueu ou Noia as estampas que tiña diante de min e que precisaba pra que fose verdade a entrada e saída dos veleiros, e aínda a mesma brisa mariña. Contaba de Ulises saltando de illa en illa dos helenos, e eran as Cíes ou Sálvora o meu modelo, arrodeado de escumas. Contaba dunha cidade e era Mondoñedo ou Betanzos, e por Florencia de Italia poñía a Compostela. E todos os camiños que eu inventei aos países polos que andaban os meus soñadores, eran o vello e santo camiño de Santiago, este camiño que ven dende máis aló de Xermania como probe de pedir polas portas, un río cheo de pó e de groria. Nunca soupen pintar outra cousa que este reino no que nacín, e cuios lindeiros, bosques, fontes, camiños e pousadas digo coa lingua maternal”. Velaí o que significa para Cunqueiro ver o mundo desde Galiza e desde a lingua galega.

Álvaro Cunqueiro

Un home como Álvaro Cunqueiro, con esas raíces tan profundas e tan íntimas na nosa fala, tiña necesariamente que erguer a bandeira do idioma, e así o fixo nos seus anos mozos naquel Mondoñedo onde aínda se celebraban as feiras de San Lucas como na Idade Media, e así o fixo cando optou por regresar como escritor a unha lingua proscrita como era o galego nos anos cincuenta, dándonos unha obra certamente excepcional, e así o fixo nesa especie de testamento que son eses seus tres discursos pronunciados nos últimos días da súa vida: “eu sei o que valgo, eu sei que son un fabulador un pouco vagabundo, un inventor de historias; que ó mellor, o meu posto quizá fora noutro século e con unha viola, como un cego de festas co seu violín, andar cantando coplas e sucesos polas feiras do mundo adiante (…) si a miña obra ten un sentido, teno no meu desexo profundo, na miña aspiración máis fonda, en algo polo que eu daría a vida, que é que a nosa lingua continúe, que Galicia siga (…) É preciso, pra ben e pra decoro do mundo, que Galicia continúe, e, si continúa a lingua, nós continuaremos como pobo, e, si a lingua non continúa, nós non continuaremos como pobo”.

Está ben que repitamos unha e outra vez como desexo de futuro para a nosa lingua a coñecida frase de Cunqueiro das “mil primaveras máis”, mais é preciso que non esquezamos o parágrafo enteiro: “por riba e por baixo do que eu fago, eu quixen e quero que a fala galega durase e continuase, porque a duración da fala é a única posibilidade de que nós duremos como pobo. Eu quixen que Galicia continuase e, ó lado da patria terrenal, da patria que son a terra e os mortos, haxa esta outra patria que é a fala nosa. Se de mín algún día, despois de morto, se quixera facer un eloxio, e eu estivera dando herba na terra nosa, podería decir a miña lápida: “Aquí xaz alguén que coa súa obra ­fixo que Galicia durase mil primaveras máis”.

Canto máis observamos o que hoxe acontece no noso país, canto máis nos doen as desercións na construción da literatura galega ou na defensa da existencia e da liberdade da nosa nación, canto máis nos fire calquera renuncia a sermos nós e a construirmos país, máis admiramos a aquel grande soñador mindoniense que tecía con música de viola as palabras e que endexamais renunciou á inmensa tarefa de construír unha literatura na nosa lingua, sabendo como el sabía que escribía contracorrente. Lembremos aquela súa carta a Paco del Riego, escrita en 1959, na que, a raíz da publicación do Incerto señor Don Hamlet, príncipe de Dinamarca, lle pregunta cunha certa decepción ao seu vello amigo: “Querido Paco: ¿para quen escribe un?”. Ou recordemos o que Álvaro Cunqueiro lle confesa a Miguel González Garcés cando o poeta coruñés se encarga de recoller nun volume os poemas de Cunqueiro que logo conformarán  Herba aquí ou acolá: “Creo que xa ninguén máis que ti, e dous ou tres máis, contan comigo neste país galego como poeta”, dille Álvaro Cunqueiro a Garcés, en 1977!!! Mais, a pesar do desprezo e da incomprensión coa que foi recibida a súa obra durante moito tempo entre nós, no seu propio país, Cunqueiro non deixou de ser escritor en lingua galega até o final da súa vida, porque se algo tiña moi claro Álvaro Cunqueiro é que só elaborando a súa obra principal no noso idioma, só así, Galiza podería continuar o seu camiño como pobo. “si a lingua non continúa, nós non continuaremos como pobo”, di Cunqueiro con emocionadas palabras no seu derradeiro discurso, cando recibe feliz e agradecido o Pedrón de Ouro na Casa da Matanza, poucos meses antes da súa morte.

Cada vez que leo un poema de Cunqueiro, calquera das súas prosas ou o Don Hamlet teño a certeza de que a nosa lingua seguirá viva mil anos máis, porque non pode haber unha soa persoa que amando a literatura poida renunciar ao alto gozo de ler a Álvaro Cunqueiro. Que lectora ou que lector que de verdade goste profundamente da poesía non sente un enorme pracer lendo aquel seu poema que empeza cos fermosísimos versos Alma miña, como no concerto de Vivaldi  / con violino principale e altro violino per eco ou quen non se marabillou coa beleza do “Rendeau das señoras donas pintadas no ouso do Vilar, no século XIV, cheirando unha frol”?: De todolos amores o voso amor escollo: / Miñas donas Giocondas, en vós ollo / tódalas damas que foron no país, / unhas brancas camelias, outras froles de lis.

Eu só falei unha soa vez con Álvaro Cunqueiro, nos meus anos adolescentes, mais aínda agora levo en min o eco da súa voz. Moitas veces imaxínoo tal como el se soñaba na súa reencarnación: como un abade mitrado con moitas viñas e merlos peteirando as uvas nun val gregoriano, ao caer da tarde, talvez en Betanzos, onde Cunqueiro dicía que nos días do outono se podían contemplar as paisaxes do Veronés e se podía ver como a pedra galega das vellas igrexas, recén saída do románico, aprendía a voar.