15:02 Venres, 23 de Agosto de 2019
Terra e Tempo. Dixital Galego de pensamento nacionalista.

20-09-2011

Alguén do venerábel é capaz de imaxinar representantes da cidadanía na Europa que, desde os seus organismos institucionais, non empreguen coa corrección precisa a lingua dese país ou nación?

Os pseudogaleguismos, máis unha forma de españolismos

Valorar (42)

XOSÉ MANUEL SÁNCHEZ REI



Non é a primeira vez que, desde diversos foros, criticamos a utilización de pseudogaleguismos, elementos normalmente vocabulares a que a evolución da lingua concedeu idéntica ou parecida forma que os correspondentes do español. Xorde aquí entón unha certa vontade galeguizadora que consiste en os adaptar para os tornar "máis galegos", somenténdoos a equivalencias fonéticas e morfolóxicas nesa ansia de os virar máis autóctones.

A súa historia é relativamente recente: aínda que xa se detectan esporadicamente nalgúns textos dos séculos XVII e XVIII, van ser os anos finais do XIX cando coñecerán un uso en aumento, aínda que sexa durante os primeiros anos do século XX cando abrocha con máis forza esta tendencia galeguizadora, mesmo se proxectando ao longo de toda a centuria até ao proceso normativizador desenvolvido desde 1970-1980. Notemos que xa no ano 1890, Marcial Valladares, nos seus Elementos de gramática gallega, testemuña e parece criticar a tal pretensión de diferencialismo, xa que, segundo el, resultaba abusivo galeguizar gratuitamente moitas palabras españolas ou adulterar as galegas; como queira que sexa, as impresións do erudito estradense non callaron nos máis das escritoras e dos escritores da altura nin de épocas posteriores, pois foi precisamente a literatura o principal ámbito en que proliferaron eses fenómenos. Convirá ponderarmos que, na realidade, este verniz que galeguiza formas lexítimas, até sendo un benintencionado mecanismo de defensa, supón, no fondo, máis unha forma de españolismo, pois marca a dependencia do idioma a respecto do castelán. Trataríase, por tanto, dun tipo de españolización indirecta ou secundaria, xa que é o español o que a motiva e non a propia lingua.

Concedéndomos, por tanto, o protagonismo destas páxinas ao léxico, pagará a pena detérmonos un bocado en que tipoloxías de textos costuman aparecer: o discurso político (que conduce, na rúa, na casa, no traballo etc., unha boa parte das conversas cotiás, nomeadamente en días de campaña ou de precampaña), as tertulias radifónicas e televisivas (a trataren supostos temas de actualidade e de interese comúns), os programas de variedades, as retransmisións desportivas etc. É por isto que non resulta nada intranscendente repararmos en que unha boa parte do que expoñen e de como o expoñen pode acabar asentando na xente, ou sexa, determinados trazos do galego empregado por esas persoas son susceptíbeis, desde esa proxectada megafonía, de pasaren a caracterizar tamén diversas variedades de lingua, adoito nos ámbitos citadinos e comunmente naqueles utentes que tiveren unha certa preocupación pola calidade do galego que utlilizan.

Así pois, con esa invulgar semente (a lingua), con tal terreo de cultivo (o discurso público) e con ese sistema de regadío (certa vontade louvábel de uso dun galego autóctone, mais esteada no descoñecemento linguístico), danse as condicións necesarias para que xermolen e que se reproduzan con moita facilidade barbarismos que, aínda estando ocasionados polo desexo de destonaren de españolismos a lingua, non representan senón máis unha outra tipoloxía de formas foráneas. Obviamente, non podemos pretender desde aquí elaborarmos unha listaxe exhaustiva de todas esas casuísticas, aínda que non nos resistimos a comentar algunhas, talvez as máis frecuentes. Deste modo, desde equivalencias do tipo gal. broa / esp. brona, aplícase similar correspondencia a palabras que en galego presentan, por historia, a nasal intervocálica. Subsecuentemente, xorde un verbo como *abandoar, tal e como o utilizaba un membro dunha lista electoral hai algún tempo: *Non podemos abandoar os cidadáns, en vez de Non podemos abandonar os cidadáns; abandoar, en galego, non partilla os trazos semánticos de deixar, mais significa "xuntar en bandos ou bandadas", e non acreditamos en que a intención desa forza política tivese que ver coa vontade de facer bandos coa cidadanía da localidade... (ou talvez si?). A saúde desa mesma nasal continuou a súa sobrevivencia en condicións certamente difíceis, de tal modo que non pode estrañar que fose obrigada a desaparecer nunha presentación de candidatura, en que, con toda a xustiza, se reclamaba máis *zoas verdes para un bairro dunha localidade atlántica e até para a cidade en si propia. O nome substantivo zona, como equivalente de rexión, área etc., non posúe problemas co seu , de forma que, en o non tendo a propia palabra, os únicos conflitos que levanta son naquelas persoas que, por a xulgaren máis galega sen esa consoante, a converten erroneamente en *zoa, a lle aplicaren a mesma solución antes comentada para *abandoar / abandonar. A única existencia de zoa na nosa lingua só é posíbel cando se utilizar como verbo (como, por exemplo, en Zoa o vento), aínda que teña unha orixe un tanto particular (soar > zoar) con certa especialización semántica.

Por outra parte, certas persoas, asiduas a tertulias, costuman mesmo hoxe referírense á situación dos *centro urbáns, xa que presenta(ba)n problemas específicos, e mesmo dos *dereitos humáns dos seus habitantes, que, en ocasións, non gozan da mesma calidade de vida que o resto da veciñanza. Tomando como modelo o gal. irmán / irmá, é como se pode explicar a xénese de tales *urbáns ou *humáns, que, no entanto, deben presentar a solución culta. Dígase, pois, centros urbanos e dereitos humanos, que son as únicas posibilidades válidas na lingua, e abandonemos definitivamente esas pseudogaleguizacións. En parecidas circunstancias é que se acha *semán, invento moderno inxustificado en vez de semana, que é a palabra correcta, como ilustra o cantar tradicional compilado por Pérez Ballesteros na segunda metade do século XIX, no cal, dito sexa de paso, se observa igualmente un sistema de nomenclatura híbrido (pagán e cristián) para os días da semana: Hoxé é luns, mañá e martes; / cuarta feira logo vén; / de mañá en oito días / éche a semana que vén.

Outrosí, o desenvolvemento dalgunhas actuacións municipais neses centros urbanos que comentamos máis arriba pode bater, ás veces, con impedimentos de carácter xurídico, isto é, pode atopar determinada sorte de inconvenientes no marco da legalidade urbanística. Esa palabra, que parece non gozar do aplauso oratorio na Galiza, é convertida moito frecuentemente en *inconvintes, polo que non é de estrañar que teña un notábel uso e que, xustamente por esa utilización, hai algún tempo xurdise dos beizos dunha persoa pública, nun contexto como *inconvintes legais, cando se puña de manifeso a existencia de eivas que cuestionaban atinadamente algunha que outra vontade especulativa.

En determinados medios de comunicación ás veces son denunciados os *ambentes de marxinalidade que se atestan nalgunhas vilas e cidades da nación. Obviamente, non pode ningúen estar en desacordo coas medidas que coadxuvarán na solución deses problemas sociais, mais si discordará co uso da relativamente usada forma *ambente: seguindo o modelo gal. ferro / esp. hierro, aplícase a mesma correspondencia a cultismos que tamén na nosa lingua presentan ese ditongo crecente, como é o caso de ambiente, reiterada e inacaidamente empregado como *ambente. E, claro, nada parece mellor que unha forza política sublime publicamente o seu *programa sinceiro para acabar con esas situacións de marxinalización; isto é, nada se torna máis adecuado que outro apaixonante asunto de ditongos para dar conta de tales conflitos urbanos. Nesta ocasión, outra volta en casos que se non xustifican de acordo coa nosa particular historia lingüística, a se basear en correspondencias como gal. -eiro / esp. -ero, priorízase un ditongo , que supón máis outro verniz de galeguidade para vocábulos autóctones de seu. Como a (pre)campaña e as pasadas eleccións municipais coincidiron nunha determinada época do ano, sería, por acaso, o emprego da palabra *primaveira a causante de tales reconversións, en vez de primavera?

En fin. Fóra tons máis ou menos irónicos con que quixemos aquí comentar eses inapropiados usos no noso idioma, non cabe dúbida de que todas as galegas e todos os galegos somos responsábeis dunha boa utilización da lingua, da súa calidade e da súa saúde. As persoas con proxección pública e política, tamén. Así pois, pidámoslles que asuman, igualmente, a súa proporción de responsabilidade e de compromiso co correcto uso do idioma. Alguén do venerábel é capaz de imaxinar representantes da cidadanía na Europa que, desde os seus organismos institucionais, non empreguen coa corrección precisa a lingua dese país ou nación? E, no caso en particular dos pseudogaleguismos, pode alguén pensar nunha tertulia desenvolvida en Londres ou nunhas declaracións políticas efectuadas en Liverpool cuxos responsábeis inventen ou reconvertan palabras para as tornar máis inglesas? 


1 2 seguinte

[23-09-2011 09:30] E ainda mais um comentou:

O nosso (vulgar?) contertúlio Lucas Cosme parece ter um grande interesse em falar de gramática portuguesa, aliás, de apontar para as (supostas) fraquezas em gramática portuguesa deste escrivinhador. Todavia, ainda não vimos qualquer relação que isto possa ter com o tema do artigo, os “pseudogaleguismos“, e menos ainda com a incoerência de criticar o castelhanismo a partir do paradigma mais castelhanista que há do galego.

Em qualquer caso, volto a rejeitar o seu conselho sobre a leitura das gramáticas portuguesas (que já fiz no seu dia, e ainda faço de quando em vez), que havê-las hai-nas, em quantidade e qualidade, mas eu as acho demasiado contringentes para a expressão escrita em bom galego. Mas vou concordar com ele sobre a autoridade dos profissionais da medicina, do direito ... e mesmo da filologia. Ora, eu ainda não vim um bardalheiro de feira, desses que vendem supostos remédios para problemas de saúde, pôr a vestimenta dum médico e entrar num hospital ou numa palestra da ciência médica a falar sobre qualquer disciplina.

E não duvido que não se possa ganhar a vida nas feiras, que fregueses sempre haverá, mesmo para os medicamentos mais falazes, forem no eido da uroloxía, da estomatoloxía, da cardioloxía, ou mesmo da ...

E mais nada, parabenizo-o por esse seu excelente galego meridional (sei-que já foi a Portugal?), que não semelha mui diferente do meu galego septentrional ...

[22-09-2011 12:51] Lucas Cosme comentou:

Estou totalmente de acordo com o “Mais um” ~ “Um mais” nalguns aspectos: a filologia é para as pessoas que estudaram essa disciplina e não apenas para gente sem formação nesses temas (mas decerto com muita afeição e compromisso pelos tais assuntos…).
Buf, ainda bem que o meu médico do SERGAS estudou medicina e tem regrados e sistematizados os conhecimentos como profissional: relativamente às “escolhas” pessoais de “Mais um” (que não existem na versão mais internacional do ‘galego’ chamada 'português’: ‘che’, ‘cousa’, ‘persoeiros’, ‘verba’…), medo me daria se o meu facultativo não soubesse o que me aconselhar perante uma doença ou se, como “Um mais”, escolhese livremente a sintomatologia de uma patologia e o seu tratamento por lhe parecem mais acaídos… Também me produziría certo temor se um advogado ou uma advogada, no suposto de ter de defender uma pessoa, desconhecesse como o deve levar à prática ou se, mais uma vez, escolhesse livremente como incoar o processo de enjuiçamento (pelos trâmites penais? Talvez pelos contencioso-administrativos?...).
E, no respectamente às leituras, todas em geral são boas, mas algumas podem ser percebidas como bem mais necessárias e úteis; tal é o caso das gramáticas portuguesas, as quais, na minha humilde opinião, não parecem ser habituais nas horas de lazer ou formação do nosso invulgar contertúlio “Mais um” ~ “Um mais”: é por isto que volto a aconselhar-lhas, pois, como ele próprio disse, tem “muita sorte”…
Contudo isto, agradeço as suas palavras (ele diria, se calhar, ‘verbas’). Gostei imenso das suas doctas impressões, as quais, sem qualquer género de dúvidas, farão com que tome muito a sério as recomendações que me formula nesse seu português setentrional.

[21-09-2011 21:44] Mais um comentou:

O Lucas Cosme é um desses indivíduos que che têm (terceira pessoa do plural, corretamente empregado, como no caso precedente) um conceito de si próprio que sei-que não se corresponde com a muito mais triste (polo menos no que lhe toca, a ele) realidade. Para já, anda a dar conselhos pouco inteligentes, como o de “desterrar“ galeguismos literários dos comentários deste escrivinhador, auto-alcumado “um mais“ ou “mais um“, tanto tem. Mesmo os que foram “exaltados“ polos filóloxos e outros isolinos, como “persoeiro“ ou “verba“. Sei-que do que eles fizeram não há nada que possa ser salvo, sei-que todo “galeguismo“ é um erro, ou algo de que se envergonhar. Se tal for o caso, nem me incomodaria com escrever em galego ...

Para além de criticar qualquer minha escolha pessoal em quanto aos acentos gráficos (e logo porque a verba “esperpéntico“ tem de levar o acento circunflexo, e não agudo? E logo a língua portuguesa também estabelece as regras de acentuação em palavras inexistentes nessa língua?) ou criticar o meu (involuntário) castelanismo (reconvertir), ou o meu incorreto “leições“ no canto de “lições“, o “Luscas“ (ele-não será “Lucas“?) não tem nada a criticar sobre a futilidade de pontificar contra o castelanismo a partir do castelanismo gráfico, manda ....., que é aquela mesma do venerável filóloxo Sánchez.


Mas olhem, deseguido recomenda-me, a mim, ler gramática portuguesa!


Pois eu vou-che-lhe, em agradecimento, aconselhar, ao Luscas Cosme, também uma cousinha, hó: não escreva em português, que também não o fala, mas em galenhol, que esse sim o deve falar bem, como o autor do artigo. E deixe as leições, ou mesmo as lições, de filologia para os filólogos

[21-09-2011 20:32] Mais um comentou:

Mahleriano, e por que não é aceitável a verba “esperpéntico“ (ou mesmo “esperpêntico“) na nossa língua? Porque não a inclui a SacroSanta Academia Galega da Língua Portuguesa na sua listagem de 900 palavrinhas galegas a serem aceites como “portuguesas“?



E todos esses “castelhanismos“ (como a própria palavra “castelhanismo“) que empregam os lusistas sim são aceitáveis?



Mesmo que haja palavras bem galegas (que tal, “castelanismo“) que possam ser conservadas?



Que sorte tenho eu de não entender nada, por ser parvo!

1 2 seguinte
Engade o teu comentario:

Os campos marcados con* son obrigatorios.







© Fundación Bautista Álvarez de Estudos Nacionalistas
Terra e Tempo (ISSN 1575-5517)
Avenida de Lugo, 219, 1º, 15703 • Santiago de Compostela • Galiza
981 57 02 65 – info#code#terraetempo#code#gal

A Fundación recibiu unha axuda da Deputación da Coruña na convocatoria de 2018 para a mellora da utilidade de páxina web. Deputación da Coruña