08:43 Venres, 30 de Setembro de 2022
Terra e Tempo. Dixital Galego de pensamento nacionalista.

14-11-2010

Tan galego (ou galaico, se se prefere) era un habitante de Lugo como outro de Braga ou de León

... E quen inventou Galicia?

Valorar (42)

ANSELMO LÓPEZ CARREIRA



O de que Galicia a "inventaron" os romanos é expresión debida (que eu saiba) ao prof. Bermejo Barrera. Ten razón, no sentido de que, efectivamente, foron os romanos os primeiros en nomear así o país, a provincia Gallaecia. Antes deles nada indica que tivese nome; cousa natural, pois os que aquí habitaban non constituían unha única entidade política, senón múltiples pequenos estados independentes (castros ou trebas, ou como se chamasen).

Mais por riba desta fragmentación todos eles presentaban rasgos comúns dabondo significativos como para que xa os primeiros visitantes foráneos percibisen que se trataba dun mesmo pobo, ao que denominaron galaicos (ou Καλλαικοι). Foi, por tanto, o común nome dos habitantes o que levou á denominación do conxunto do país (a provincia), que desta forma non deriva de factores xeográficos baixo os que se engloben pobos diferentes, senón que recoñece a previa existencia dunha comunidade nacional (ou etno-cultural), resultante dun longo pouso de convivencia, independentemente da previa existencia dunha superestrutura política. Son os romanos os que crean esta por vez primeira, pero o pobo galaico (natio é precisamente como acostuman a denominar os romanos aos pobos) existía moito antes.

En realidade a configuración da provincia de Gallaecia variou notablemente xa ao longo do baixo Imperio. Nun principio abranxía os famosos tres conventos xurídicos (o Bracarense, o Lucense e o Asturicense), é dicir, o territorio que de maneira aproximada ven sendo o norte de Portugal, a actual Galicia e Asturias-León; e así permaneceu durante o século III. Sen embargo logo, ata o séc. V, a provincia se estendeu por un dilatado espazo que chegaba ata o País Vasco, ao engadírselle o denominado convento Cluniacense.

A primeira delimitación da provincia semella axustarse ao dito territorio cultural ocupado polos galaicos ou, en todo caso, galaicos e astures, polo que reflicte unha compacidade histórica chamada a ter unha potente proxección futura, pois practicamente ata o séc. XII todo ese territorio se recoñecía como Galicia. Tan galego (ou galaico, se se prefere) era un habitante de Lugo como outro de Braga ou de León.

En cambio, a ampliación da provincia polo extenso territorio da Meseta Norte e o Cantábrico ata os Pireneos (o convento Cluniacense) debeu responder ante todo a unha conveniencia administrativa, mais non por iso deixará de ter tamén repercusión futura.

A forza que as estruturas romanas mantiveron moito tempo despois da desaparición do Imperio (no séc. V), explica de maneira perfectamente lóxica aparentes incoherencias nominais, como a de que un xeógrafo musulmán do séc. X (Ibn Hawkal) delimite con exactitude o mapa de Galicia na súa época asegurando que ao norte de Lisboa e Santarém éntrase xa no país de Galicia, que o río Texo percorre cidades galegas, que galegas son Zamora e León (cidade esta onde -nos dí- reside o rei galego) e incluso que os «vascos son cristiáns de Galicia». É evidente (érao xa daquela) que os vascos non son galegos, nin tampouco os casteláns, mais todos eles se incluían administrativamente nos límites daquela antiga provincia de Gallaecia, e durante a alta Idade Media eran vasalos do rei residente en León, ou sexa, do rei de Galicia. Así pois, malia non seren galaicos, integraban a Galicia política romana e feudal.

E se nos asomamos a un mapa cristián, como o elaborado por Beato de Liébana no séc. IX, observamos a mesma concepción: o gran territorio noroccidental da Península, polo que fluen os ríos Miño e Douro, todo el é Galicia. Asturias está dentro dela, non ao revés, como nos ven contando a historiografía oficial, segundo a cal Galicia sería un territorio marxinal de Asturias, abusando dunha sinécdoque absurda ignorante das fontes. No séc. V Orosio deixaba constancia de que «os cántabros e os astures son unha porción da provincia de Galicia» e no séc. VII Isidoro repetía a mesma obviedade: «as rexións son partes das provincias, como por exemplo Asturias e Cantabria en Galicia».

A constitución do Galiciense Regnum dos suevos no séc. V ampliou aínda a xeografía da Galicia política, mediante a anexión dunha boa parte da provincia romana da Lusitania. Resultaba tamén obvio que os habitantes deste territorio non eran galegos de nación, conforme o establecido pola división romana, pero durante os séculos seguintes apenas se discutiu que formasen parte do conglomerado político do Reino de Galicia. Por iso ao norte de Lisboa se entraba en Galicia.

Estes foron os criterios vixentes durante séculos, segundo se pode comprobar nos documentos e na cartografía que se queira consultar.

Foi no século XII cando se consumou a fragmentación da Gallaecia clásica, que xa se viña fraguando desde tempo atrás, a medida que os diferentes (e enfrontados) intereses aristocráticos ían consolidando espazos territoriais progresivamente individualizados: a partir da Gallaecia bracarense nacía o Reino de Portugal; en 1157 constituíase o de Castela (na cluniacense), e ao redor da Corte leonesa (sobre o convento asturicense) un Reino de León, de momento aínda unido a Galicia (Reino de Galicia-León ata 1230).

Desde aquela o nome de Galicia designa case o mesmo que hoxe, salvedade feita do Bierzo, que seguirá sendo administrativamente galego (de nación segue a selo) ata finais do séc. XV.

A Galicia actual, en conclusión, é unha porción da vella Gallaecia romana e medieval, aproximadamente herdeira do convento Lucense.


1 2 seguinte

[16-11-2010 17:28] Roberto López (Cerdido) comentou:

Que hai das viaxes de galegos(non sei se anteriores ou contemporáneos dos romanos) a Irlanda e as Bretañas?, podemos supor que tamén os houbera en sentido contrario, de irlandeses, británicos e bretóns eiqui?, hai referenzas escritas ao respecto?. Teño referencias, de Patrimonio, onde falan dun torque con forma de lúa e dibuxos non proprios dos usados polos castrexos galegos, atopado no castro de Cerdido, proximo ao castro(5Qms) está Porto do Cabo, porto dende o que aínda nos primeiros anos setenta do SXX, moviase madeira até o porto de Cedeira.
Non estou instruido en materia de historia, pero gústame ler istes artigos e os comentarios.
Penso que as veces se subestima o desenvolvemento cultural dos povos en función de que estabelécese a altura do raseiro en base ao desenvolvemento do povo militarmente dominante. De haí a idea de que os romanos eran uns tipos listísimos e os demais uns burros subdesarollados. Entendo que Roma triunfa sobre os outros povos porque as súas circuntancias políticas internas os levan a buscarse o garbanzo atraverso da conquista militar. Non son da idea de que isto os faga máis evolucionados, nin máis cultos.
Fago iste tipo de análise porque moitas veces parece que de cada periodo histórico só vale o que fixo o triunfador. E para os meus adentros, a día de hoxe, na nosa forma de ser, os galegos temos máis de castrexos(celtas) que de romanos. Polo que, ao menos neste caso, o da superioridade de Roma é máis tópica que real.
Teño escoitado que o porto de Estaca de Bares é Fenicio.
E sempre me queda a dúbida, de se teorias coma ista non se fundamentan máis, nun interese político de negación, ou é que realmente uns tipos que vivian a miles de millas náuticas viron a gastar o seu tempo e esforzo en facer un porto en Bares, para que o usara a povoación autóctona. Que fai pensar que, tendo unha tradición náutica propria, de vir os Fenicios até eiquí, que non o dubido, non o fixeron nunha viaxe de retorno de galegos aló, e, en troques de vir coma mestres viron como alunos?

[15-11-2010 15:58] Anselmo López Carreira comentou:

Cando me refiro a "primeiros visitantes" para nada estou a pensar en mitos fundacionais, senón a ben plausibles viaxeiros (comerciantes, navegantes) por exemplo gregos e sobre todo´púnicos, por tanto previos aos romanos, dos que precisamente deberon extraer información "xeógrafos" como Estrabón ou Avieno entre outros. Naturalmente que non serían os primeiros do mundo.
A respeito de quen eran eses "galaicos", remito á opinión (de Pena Graña) de que non se trataba dun pobo entre os outros moitos, senón que todos o eran, e que se comete un erro na lectura no texto (segundo el, sobraría a suposta coma entre "coelerni" e "galaici").

[15-11-2010 12:50] Xabier comentou:

Para iso naceu este naipe (boceto ainda por melhorar):
http://acotio.blogspot.com/2009/10/baralla-galega.html

É curioso, o caso dos xermánicos Francos que ocuparon o norte da Galia e conseguiron ir pouco a pouco dominandoa cara o sul. Semelha un paralelismo co que puido acontezer na Península Ibérica (A Hispania) cos xermánico Suevos a partir de Gallaecia. Pero coa fragmentaçom final em mais Reinos, na idade media nom pasou igual.

[15-11-2010 12:44] Luz Martínez comentou:

O que eu descoñezo, e por iso pergunto, é se non sería Herodoto o 1º en falar dos galegos coma pobo e non coma unha treba máis. Pois semella que foi el o 1º en usar o término kallaikoi (Καλλαικοι) e non Estrabo (século I a.C. - I d.C.) cando xa o estaban a facer cronistas latinos. Noutras palabras, bautizáronnos os romanos a todos co nome da treba que estaba na desembocadura do río Douro? Ou xa tiñamos todos nome posto que nolo dera Herodoto xa antes da chegada dos romanos? perguntoo pois cóido que foi Herodoto o 1º en falar ddos kallaikoi mais non teño comigo nada da sua obra para ver en que forma o fixo.

Meendo, a iso vou, se o término Galaico aparece coa conquista romana (crenza moi espallada), como chega aí Silio Itálico? Porque había 43 Coelerni e 28 Albioni nas tropas de Anibal ou porque xa daquelas a uns e a outros se lles chamaba cun "supra-etnónimo" común? Dacordo contigo en que resulta menos inquietante que o fixera el no século I a.C., pois xa está en uso o término galaico para denominarnos a todos, pero paréceme máis plausible que as suas fontes falaran de galaicos que de membros dunha ou doutra treba do que el xa coñecía coma Gallaecia.

Anselmo, simplesmente trato de ter unha resposta concluinte á pergunta que fas no enunciado deste artigo. Sabemos que os gregos referianse a nós xa antes ca os romanos, pero cando dicían Kallaikoi falaban de todos nós ou só dos da "area metropolitana" de Porto?

1 2 seguinte
Engade o teu comentario:

Os campos marcados con* son obrigatorios.







© Fundación Bautista Álvarez de Estudos Nacionalistas
Terra e Tempo (ISSN 1575-5517)
Avenida de Lugo, 219, 1º, 15703 • Santiago de Compostela • Galiza
981 57 02 65 – info#code#terraetempo#code#gal

A Fundación recibiu unha axuda da Deputación da Coruña na convocatoria de 2018 para a mellora da utilidade de páxina web. Deputación da Coruña